استفاده از کتاب یوگا در هفت مرحله

آنانی که در راه ما کوشش کردند به حقیقت، آنها را به راه خویش هدایت می کنیم.
«سوره عنکبوت آیه 69»

ای آنکه تو طالب خدایی، به خود آ
از خود بطلب، کز تو جدا نیست خدا
اول به خود آ، چون به خود آیی، به خدا
اقرار نمایی، به خدایی خدا
«شاه نعمت الله ولی»

تاریخچه و فلسفه:

افسانه ها و روایات متعددی از ابداع کنندگان یوگا، در کتب گوناگون آمده است اما متأسفانه بعضی از این افسانه ها و روایات، تا حدی جنبه غیرواقعی و خرافی پیدا کرده اند، در حدود سه تا پنج هزار سال پیش از میلاد مسیح، در استپ اوراسیا (روسیه کنونی) مردمی زندگی می کردند که بعدها آنها را هندواروپایی نامیدند، زیرا پس از مهاجرت به دو دسته تقسیم شدند یک دسته به اروپا رفتند و دسته دیگر در شمال ایران، سکنی گزیدند، آن دسته از مهاجران هندو اروپایی که به شمال ایران مهاجرت کردند را به نام هندو ایرانی می شناسیم، این گروه خود به خود به دو شعبه بزرگ تقسیم شدند یک دسته در هند و دسته دیگر در ایران ساکن گشتند این دو گروه که مدتی را با هم زندگی می کردند دارای زبان و فرهنگ مشترکی بودند، پس از آن که از هم جدا شدند، زبان و قومیت های فرهنگی آنان نیز به مرور زمان تابع شرایط مکانی و زمانی ویژه خود تغییر یافت. به این دسته بزرگ که مدتی را با هم به صورت مشترک زندگی می کردند آریایی گویند که به معنای: نجیب، شریف و اصیل است.
با این مقدمه، یوگا را باید به هندیانی منتسب نمود که ریشه آنها، نژاد آریایی بوده و زبان رسمی آنان، سانسکریت بوده است.

لفظ یوگا (Yoga) یک واژه باستانی هندیست که از ریشۀ فعل یوج (Yoj) آمده و به معنای یوک (Yoke) یعنی: یوغ، اتصال، مهار کردن، پیوستن و وحدت و همبستگی است. بعدها هندی ها این واژه را برای یگانگی بین روح انسان و حقیقت تعبیر کردند و به معنی مهار نفس سرکش و پیوستن به حقیقت مطلق به کار بردند.

به طوری که از شواهد امر برمی آید وقتی دو شهر زیبا و عجیب و شگفت انگیز داروها و موهنگو، از دل خاک بیرون آمدند، روی برخی از اشیاء تصاویری از انسانهای در حال اجرای تمرینات (آساناها) یوگا، منقوش شده بود، که این خود ثابت می کند که مردمان آن روزگاران به یوگا پایند بوده و به تمرینات آن می پرداخته اند. هندیان باستان، هزاران سال پیش، به این مسئله پی برده و واقف شدند که سلامت جسم با سلامت روان، رابطه ای نزدیک با یکدیگر داشته و به انجام تمرینات یوگا می پرداخته اند.

قدمت یوگا، بیش از سه هزار سال است و در آن زمان یوگا، رابطه محکمی با دین هندو داشته و پیروان آن کسانی بوده اند که اعتقاد داشته اند این علم باید فقط در اختیار کاهنان (کاهن ادیبی است که به علم فیزیک و ستاره شناسی واقف است) و برهمنان (برهمن، یکی از چهار طبقه هندو است که در رأس جامعه قرار دارد) باشد، زیرا اگر فنون آن در دست اشخاص نالایق قرار گیرد، بر اثر پایین بودن آگاهی ممکن است به خود یا دیگران صدمه بزنند.

نخستین کسی که علم یوگا را به صورت دست آوردی علمی و عملی جمع آوری نمود و آن را به صورت فنی و قابل اجرا برای همه معرفی کرد فیزیکدان معروف هندی، پاتانچالی (Patanjali) بود که حدوداً دو تا پنج قرن، پیش از میلاد می زیسته است او در کتاب خود موسوم به سوتراهای یوگا (Yoga Sutra,s)، یوگا را به هشت مرحله تقسیم کرد که به آشتانگایوگا (Ashtanga yoga) موسوم است و مردم مغرب زمین آن را به عنوان یوگای انضباط جسم و فکر می شناسند. (مراحل ذکر شده در انتهای مطلب آمده است)

از نیمه قرن بیستم به تدریج اندیشمندان غربی به اهمیت یوگا پی برده و آن را به افراد توصیه کردند، متخصصان اروپایی و آمریکایی نیز به این نکته آگاه شدند که یوگا، بنا به دلایلی علمی، تسکین دهنده بخش اعصاب است چرا که بیشتر قسمتهای بدن به وسیله اعصابی مهار می شوند که سرچشمه آنها در ستون مهره ها قرار دارد. این متخصصان و محققان عقیده دارند که با اصلاح ستون مهره ها، می توان بر اغلب ناراحتی های اعصاب که منشأ بیماریهای روانی دارند غلبه کرد به عقیده آنها انجام حرکات یوگا از حرکات ورزشی معمولی، بهتر است. بسیاری از مردم این زمانه، دستیابی به تمدد کامل اعصاب را، مسئله مشکلی می دانند ولی به تدریج به انجام تعالیم یوگا در می آیند. امروزه در بیشتر کشورهای جهان، به یوگا عمل می شود و به عنوان کلید رسیدن به سلامت جسم، روان، ذهن و آرامش درون به کار می رود زیرا با توجه به زندگی شتاب زده صنعتی ماشینی که امروزه کم و بیش هر شهروندی با آن در تماس و دست به گریبان است و نیز احتیاج انسان به تندرستی و آرامش فکری، تمرینات بدنی و تنفسی و ذهنی یوگا است که جوابگوی نیازهای اوست.

سالیان درازی است که یوگا، مورد پژوهش و کندوکاو پژوهشگران ورزش و تربیت بدنی، پزشک ها، روان پزشک ها و سایر پژوهشگران مراکز پژوهش و تحقیق علوم انسانی و دانشگاه های بزرگ جهان قرار گرفته است و هم اکنون نتایج علمی و کاربردی آن در درمانگاههای سلامت جسم و ذهن و روان، دانشگاه ها (به عنوان واحدی درسی) مراکز ورزشی آسایشگاههای معلولین و معتادان و… به عنوان شیوه های افزایش مهارت های جسمی و ذهنی به کار برده می شود.

یوگا را بایستی حتی المقدور سه ساعت پیش از غذا، انجام داد برای انجام عملیات یوگا، هیچگونه محدودیت سنی وجود ندارد ولی کسانی که با بیماری های قلبی، عروقی و یا ناراحتی های مفصلی، دست به گریبان هستند حتماً باید با نظر پزشک به انجام یوگا مبادرت ورزند. یوگا را در هر محل مناسبی می توان انجام داد. هر حرکت یوگا باید در کمال هوشیاری فکر انجام شود، به عبارتی دیگر بایستی با تمرکز فکر و ذهن به انجام عملیات یوگا مبادرت ورزید و نتیجه حاصل از تمرین یوگا را لمس و درک نمود. تعالیم یوگا، در کوتاه ترین زمان، سلامتی و زیبایی اندام را توأم با نشاط و سرور، برای شما به ارمغان می آورد. یوگا علمی است بسیار دقیق و دارای ارزشهای کاربردی فراوان و هر کس که با دقت نظر و تجربه و مطالعه کافی از آن سخن بگوید، بدون شک از اغراق گویی و مطلق گرایی و شیفتگی هایی که از نگرش های محدود و هیجان های مقطعی، ریشه می گیرد دوری می کند، چون دید او فقط به یک بعد محدود نمی گردد، بلکه از طریق تعادل، استمرار و آرامشی را در تمامی ابعاد زندگی جستجو می کند و این تعادل در اندیشه و جهان بینی او، ریشه عمیق دارد و افراط و تفریط در زندگی او نقشی ندارد. آنانی که از دور با یوگا آشنا هستند تصور می کنند که این علم تشکیل شده از تمرین هایی که باید بدن را مدت ها در حالت های مشکل و طاقت فرسا نگاه داشت و یا با اجرای تنفس هایی
که باید هوا را دقایقی در شش ها حبس کنند و یا رژیم غذایی آن توأم با روزه گرفتن ها و گرسنگی دادن به بدن است و به طور کلی، هر قدر تمرین ها، مشکل تر و ماندن در حالت های یوگا، طولانی تر باشد پیشرفت سریع تر خواهد بود، همچنین بر این باور غلط هستند که باید با مردم و اجتماع، قطع رابطه کنند تا به آرامش و تمرکز درونی برسند، ریاضت کشیدن و گوشه گیری و شانه خالی کردن از مسئولیت ها را، راه یوگا می پندارند در حالی که اگر زندگینامه کسانی که در این راه پیشکسوت بوده اند را مورد مطالعه قرار دهیم به این نتیجه می رسیم که آنها، انسان هایی بوده اند که بسیار پرکار وبا احساس مسئولیت اجتماعی و پیش از خود به فکر جامعه ای بوده اند که در آن زندگی می کرده اند.

حرکات یوگا (آساناها) به شکلی طراحی شده اند که علاوه بر پرورش جسم، قدرت عظیمی را که در نهاد آدمی وجود دارد و دست نخورده و بکر باقی مانده است را بیدار می سازد.
انجام آموزه های یوگا، به طور صحیح از اهمیت ویژه ای برخوردار است (حتماً زیر نظر استاد یوگا باید انجام گردد) زیرا انجام حرکات به طور صحیح و همراه با آرامش، می تواند کلید موفقیت در یوگا باشد. اولین و بارزترین تغییری که به وضوح پس از مدتی اجرای تمرینات یوگا، آن را احساس می کنید افزایش آگاهی، سبک تر شدن جسم، شادابی و سرور پایدار شدن جوانی و نیز از بین رفتن افسردگی و غالب آمدن بر اضطراب، تشویش و نگرانی، که هر کدام خود منشأ بیماری های فیزیولوژیکی و جسمانی هستند، نیز از طریق تمرینات یوگا، عملی بوده و باعث انعطاف پذیری عضلات بدن، تقویت کارکرد قلب و شش ها، از بین رفتن چربی های زاید، تشدید جریان خون، فعال ساختن غدد داخلی و جلوگیری از ابتلا به بیماریها می گردد و در پایان اینکه هنگامی که بتوانیم به درون خود راه یافته و آن را بشناسیم به خودشناسی رسیده و از آنجا تا خداشناسی می رسیم.شما اگر انتظارتان از انجام دادن تمرینات یوگا، کسب سلامتی جسمی و تندرستی یا آرامش فکری، تقویت اعصاب، تمرکز فکر، کاهش درد یا بیماری و… است، تمرینات یوگا را به عنوان راه یا ابزاری تلقی کنید که در راه رسیدن به خواسته خود، شما را یاری می دهد.
هیچ گاه یوگا را برای خود هدف قرار ندهید، بلکه از فنون و قوانین آن در جهت رسیدن به سلامت کامل که شامل سلامت جسم و احساسات و ذهن می شود، استفاده کنید. در این صورت دستورالعمل های آن در خدمت شما قرار می گیرد و سبب افزایش بازده شما در امور روزمره می گردد، کیفیت خواب و استراحت شما را بهبود می بخشد، بی حوصلگی و ناآرامی را کاهش می دهد و بر اثر افزایش تمرکز ذهن و فکر، برنامه ریزی هایتان دقیق تر و بهتر خواهد شد.

انسان جهت رسیدن به هر خواسته ای، چه مادی و چه معنوی یا هر دو افکارش می تواند به عنوان وسیله یا ابزاری نیرومند، او را در آن راه یاری دهد تمامی انسانهای موفق در طول تاریخ کسانی بوده اند که همیشه به ذهن و افکار خود تسلط داشته اند و بر عکس اشخاص ضعیف النفس و ناموفق، در قلمرو ذهن خود مدیریت ندارند و یا به عبارت دیگر کسی که افکارش در دایره درخواست و اراده او نمی باشد، همواره زندگی فیزیکی و ذهنی جدا از یکدیگر دارد و افکارش همیشه مانع و ترمزی در راه رسیدن به مقاصد و آرزوهای اوست، در حالی که اگر شخص، افکارش را در اختیار اراده خویش داشته باشد و با زندگی متعادل و تمرینات صحیح فکر خود را تربیت کند چه بسا همان افکار متمرد و ناآرام، اکنون به عنوان بزرگترین دوست و همکار، به صورت ابزاری نیرومند و کارآمد، در اختیار او قرار خواهد گرفت.

یوگا به ما می آموزد که منطقی زندگی کنیم و از اتلاف بیهوده انرژی خود، بپرهیزیم. همچنین به ما نشان می دهد که چگونه مهار نفس را تمرین کنیم و نسبت به حیات، نگرشی مثبت داشته باشیم و به این طریق است که یوگا، ما را به سوی عشق جهانی هدایت می کند، زیرا فقط با عشق است که می توانیم بین ملل گوناگون جهان، برادری ایجاد کنیم، یوگا درک بسیار عمیقی از ذات بشری، آگاهی، هماهنگی، شناخت بدن، روح، هدف و مقصد زندگی بشر را به شما نشان می دهد، برای اینکه انسان به تکامل برسد حتماً باید این عوامل (بدن، فکر، شعور و ذهن) در حالت توازن قرار گیرند. روشهای یوگا، اتصال بین بدن فیزیکی و بدن روحانی را برقرارمی کند و بهترین راه رسیدن به تمرکز و آرامش فکر و درک بهتر حقیقت از طریق خودشناسی می باشد. کسی که می خواهد قدم در طریقت یوگا بگذارد، نیازی ندارد که به دین، مکتب و یا فرقه خاصی تعلق داشته باشد و یا مجبور باشد که از آن دست بکشد، طریقت یوگا، پاک سازی نفس برای رسیدن به حقیقت مطلق است. یوگا دعوتی است به تقوا و درستی و راستی. بنابراین شما می توانید علاوه بر دینداری خود، از ورزش فکری و جسمی یوگا هم استفاده صحیح ببرید زیرا در یوگا هم جسم پرورش پیدا می کند و هم روان. به همین خاطر هم ورزش فکری و هم ورزش جسمی می باشد. البته باید متذکر شد که یوگا، ورزش نیست، فقط برای راحتی درک مسئله از این واژه استفاده گردیده است.

اهداف یوگا عبارتند از: داشتن حسن خلق و ارتباط درست با خود و دیگران، آموختن اصول بهداشت روانی، صلح، دوستی و دوستی و خیرخواهی نسبت به دیگران، پاکسازی درون و در نهایت تعالی معنوی.

یوگای کلاسیک از هشت رکن تشکیل شده است:

۱ – یاما:
شامل چگونگی رفتار اجتماعی است، سالک در این مرحله می آموزد که به دیگران آزار نرساند و با آنان روابط دوستانه برقرار کند (آهیمسا)، صادق و راستگو و امین باشد (ساتیا)، تمایل های جسمی خود را تعدیل کند (براهماچاریا)، حسود و کم بین نباشد (آپریگراها)، به حقوق دیگران احترام بگذارد (آسیتا) و از فریب و نیرنگ به هر شکلی اجتناب کند.

۲ – نیاما:
شامل تعلیم انتظام های فردی است، سالک در این مرحله می آموزد که در کارها و امور خود منظم باشد و جسم و روان خود را پاک نگه دارد (سوچا)، قانع باشد و از خود و دیگران انتظارهای مناسب داشته باشد (نتوشا)، آرام و شجاع باشد و در مقابل مشکلات زندگی پایداری کند (ناپا)، ضعف ها و توانایی های خود را به خوبی بشناسد (سواد یایا)، و مقابل خداوند و مشیت او راضی و تسلیم باشد (آیشواراپرانیدانا)

۳ – آسانا:
شامل تعلیم حرکت های جسمی و نرمشی یوگا است و در این مرحله سالک با انجام حرکت های ویژه یوگا به صورت منظم و درست در ایجاد و حفظ سلامت جسمی و روانی خود، تلاش می کند.

۴ – پرانامایا:
علم مهار تنفس برای کمک به تمرکز افکار و حفظ سلامت است، سالک در این بخش می آموزد که با مهار بخش های گوناگون تنفس خود، شامل دم و بازدم و زمان حبس نفس، آثار گوناگونی در بدن خود ایجاد کند.

۵ – پراتیاهارا:
مرحله مهار ذهن از خواهش های نفسانی است. پاکی ذهن از خواهش ها، کشمکش ها و اضطراب، سرآغاز تمرکز درونی و تعالی روح خواهد بود. سالک در این مرحله می آموزد که نسبت به دریافت ها و واکنش های خود، در برابر محرک های بیرونی هوشیار باشد و آنها را مهار کند و با مثبت نگری به وقایع بیرونی و نظارت بر واکنش های درونی آنها را به وسیله ای برای کسب انرژی روحی و روانی تبدیل کند.

۶ – دهارانا:
یعنی تمرکز فکر و توجه کامل روی فعالیت ها، هنگامی که سالک از تنش ها و اضطراب، رهایی یافت می تواند با تمرکز هر چه بیشتر روی اعمال و افکارش، استعدادهای درونی خود را بیش از پیش، شکوفا کند.

۷ – دیانا:
دیانا، خلاء ذهنی و مدیتیشن است، سالکی که از قید درگیری های ذهنی و خواهش های نفسانی، رها شده است در این مرحله می آموزد که ذهن خود را در نوعی خلأ ویژه قرار دهد و از این راه فرصت ذخیره سازی انرژی روانی و امکان رشد توانایی های ذهنی را به دست آورد، در این شرایط ذهن سالک از تمامی تفکرهای پراکنده آزاد و تنها به وحدت با کاینات و مبدأ هستی معطوف است.

۸ – سامادهی:
بالاترین مرحله یوگا است که با وصل، پیوستن و یکی شدن با خالق، مترادف است. در این مرحله دیگر سالک میان خود و پروردگار و هستی هیچگونه جدایی نمی بیند.

آن کس که مهار ذهنی، هوش و خویشتن خود را در دست دارد و در روح درون خود، مستغرق شده است آن چنان رضایت و آرامشی در درون خود خواهد یافت که فراتر از حواس و استدلال ضعیف است. «بهاگاوادگیتا»

منابع:
۱ -گاهنامۀ نیرووانا
۲ -یوگای کامل- سری آناندا
۳ -یوگا در هفت مرحله از مبتدی تا عالی– استاد محمدرضا یحیایی
۴ -تمرین های یوگا- مسعود مهدوی پور
۵ -نشریه یوگا پیام مهر

یوگا
ابوالقاسم صلح جو